VIMINACIJUM – ISTORIJA GRADA – Piše: Tijana Rupčić

Filed under: afirmator,broj 04 - jul 2012,istorija |

ISTORIJA GRADA

Viminacijum je bio vojni logor i grad koji je nastao u I veku n.e i postojao sve do početka VI veka n.e kada će definitivno nestati pod najezdama slovenskih plemena. Nalazio se u rimskoj provinciji Gornjoj Meziji (Moesia Superior) koja je nastala podelom provincije Mezije na Gornju i Donju 86. godine od strane cara Domicijana. Provincija Gornja Mezija obuhvatala je najveći deo današnje Srbije, severne Makedonije i deo severozapadne Bugarske.
Arheološkim iskopavanjima u Viminacijumu, na lokalitetu “Pećine“ pronađena je keltska nekropola što svedoči da su ovaj prostor u predrimskom periodu naseljavala keltska plemena. Prema Strabonovim izveštajima Viminacijum je ulazio u oblast Malih Skordiska, a po Ptolemeju ležao je između zemlje Trikoririnjana i Pikneza. Sudibina starosedelaca po rimskom osvajanju je više nego neizvesna. Postoji i mogućnost da ime Viminacijum potiče iz keltskog jezika. Po svoj prilici to je bilo stanovništvo naviknuto na seoski način života i njihovo kasnije uključivanje u gradski život je bilo ograničeno.
Godina osnivanja grada nije tačno utvrđena, neki je stavljaju u period pre I veka pre n.e dok su neki skeptičniji i stavljaju godinu u prvu polovinu I veka nove ere. Prvi pomen Viminacijuma nalazi se u Ptolemejevoj “Geografiji“. Može se pretpostaviti da je u drugoj polovini I veka otpočelo naseljavanje veterana, koji su zajedno sa trgovcima osnovali prvobitnu gradsku zajednicu.
Da je Viminacijum bio značajan grad govori i činjenica da je kroz njega prošlo ili u njemu boravilo dosta rimskih careva. Od poseta koje su rimski carevi učinili Viminacijumu, svakako treba izdvojiti Trajanovu posetu tokom zime 98-99. kada se spremao za pohod protiv Dačana.
Car Hadrijan je u dva maha posetio Viminacijum. Septimije Sever je tu proglasio svog sina Karakalu za Avgusta. Kasniji carevi koji su posetili Viminacijum bili su Gordijan III, Filip Arabljanin, Trebonije Gal, Hostilijan, Dioklecijan, Konstantin, Konstancije i Julijan.
Poslednji car za koga se zna da je posetio Viminacijum je Gracijan.
Takođe, za Viminacijum se vezuje i neuspešna pobuna Ingensunova 255-256, a po ugušenju pobune, nema sumnje, da se car Galijen obračunao i sa stanovnicima Viminacijuma.
Dioklecijanovi ukazi svedoče da je on posetio Viminacijum 293-294. godine. Konstantin je, kako svedoče izvori, posetio Viminacijum 321. godine i 334. godine zbog ratnog pohoda protiv Gota.
Konstancije je boravio u Viminacijumu u dva navrata, 338. kada se susreo sa episkopom Mezije Prime i 358. kada je pokrenuo pohod protiv Akvincenza i Pikneza.
Za istoriju Viminacijuma važna je i poseta cara Hostilijana. Kako nas izveštava Zosima, pisac iz V veka, Hostilijan je, zajedno sa majkom Etruscilom, proveo godinu dana u Viminacijumu. Posle smrti njegovog oca i brata 251. Hostilijan dolazi u Viminacijum, ali će novembra iste godine umreti od kuge. Po svoj prilici je tu bio i spaljen jer je u gradu pronađen mauzolej, koji je po svoj prilici, podignut za njega.
Ako je postojao početkom I veka pre n.e Viminacijum je u najboljem slučaju mogao biti manje utvrđenje-oppidum. Status municipija je stekao pod carem Hadrijanom, što je značilo da građani Viminacijuma imaju rimsko građansko pravo. Tek u III veku, u vreme Gordijana III, Viminacijum je postao kolonija i stekao pravo kovanja novca. U okvirima rimske uprave ovaj status je bio najviši koji je jedan grad mogao da dosegne.
Iz istorijskih izvora nam je poznato i da je u neposrednoj blizini Vimincijuma 284. došlo do bitke između Dioklecijana i Karina, u kojoj je Dioklecijan pobedio. O ovome neposredno svedoči i mermerno poprsje Karinusa, Karinovog sina, koje je pronađeno u Viminacijumu.
U IV veku Viminacijum je bi značajno episkopsko sedište, sa dva potvrđena episkopa. Ovo svedoči o njegovom velikom značaju.
Viminacijum se našao na meti Huna i 441. godine bio razoren, kao u ostalom i većina gradova na Dunavu. Posle ovoga nije uspeo da povrati svoj raniji značaj i tokom V veka biće naseljen uglavnom osiromašenim gradskim stanovništvom u koje će se uključiti i pripadnici Gota. Ovo nije značilo prestanak njihovog postojanja i Viminacijum je bio ponovo obnovljen u vreme Justinijana 535. godine, ali samo u obimu vojnog logora. Definitivno će biti uništen pred naletima slovenskih i avarskih plemena i ostati da leži pod zemljom dok nije ponovo ugledao svetlost dana 1977. godine kada su vršena arheološka iskopavanja zbog izgradnje termoelektrane i površinskog kopa Drmno.

POLOŽAJ GRADA

Grad Viminacijum se nalazio na ušću reke Mlave u Dunav, kod današnjeg Kostolca. Bio je najveći grad u provinciji Gornjoj Meziji, koja se prostirala između Dunava i Balkana. Kasnije je Gornja Mezija, u vreme Dioklecijana, bila podeljena na nekoliko manjih provincija, pa se Viminacijum našao kao glavni grad provincije Mezije Prime (Moesia Prima). Prostor nekadašnjeg vojnog logora i grada zauzimao je 670 ha. Veličina grada i njegov značaj, svakako su bili uslovljeni njegovim izvanrednim zaleđem i geografskim položajem. Njegov položaj obezbeđivao mu je veliki vojni značaj u sistemu odbrane severnih granica Carstva na Dunavu. Samo zaleđe grada, podignutog u ravnici, bilo je obilato plodnom zemljom i rudama što je privuklo veliki broj trgovaca.
Veoma važna činjenica je ta da se grad nalazio na raskrsnici puteva koji su povezivali severni Balkan sa ostalim delovima Carstva. Oni su pre svega bili korišćeni u vojne svrhe, ali svako su njima putovali i trgovački karavani doprinoseći prosperitetu Viminacijuma. Jedan od puteva, koji je se protezao duž cele Gornje Mezije, povezivao je Viminacijum sa južnim delom Balkanskog poluostrva. Drugi put je povezivao Viminacijum sa provincijom Panonijom, a kako se protezao duž celog Dunava, povezivao je grad i sa crnomorskom obalom. Sa susednom provincijom Dakijom, pa dalje sa severnim delovima Carstva, Viminacijum je bio povezan preko susednog logora Lederate , današnjeg Rama. Nalazeći se na samoj raskrsnici puteva, nema sumnje da je Viminacijum bio izuzetno posećen u antici. Pre svega bio je tu kao veoma značajan strateški vojni logor, ali i kao trgovački i proizvođački centar. Javlja se u mnogim antičkim izvorima. Kao što je već rečeno, njegov prvi pomen je u Ptolemejovoj “Geografiji“, a pominju ga i Honorijeva “Kosmografija“ i Historia Augusta.
Svi sačuvani rimski itinerari zabeležili su i grad Viminacijum: Itinerarium Burhihalense, Antonini Augusti i Tabula Peutingeriana. Pominje se takođe i u spisima Notitia dignitatum, Codex Theodosianus i Codex Iustinianus.Tabula Peutingeriana je karta sveta sačuvana u rukopisu iz oko 1200. godine. U pitanju je karta iz druge polovine IV veka, za koju je kao primer korišćena karta koju je uradio Marko Agripa, vojskovođa Oktavijana Avgusta. Na njoj je Viminacijum predstavljen kao veoma važan centar. Na zapadu je bio povezan sa Singidunumom, Margumom i Sirmijumom, a na jugu sa Naisusom. Same kapije grada ukazuju na puteve koji su vodili ka istoku i jugu. Putevi koji su išli za Dakiju i niz Dunav razdvajali su se malo istočnije od Viminacijuma.
Imena Viminacijuma se razlikuju od izvora do izvora. U latinskim izvorima najčešće je zabeležen kao Viminatio, kako ga pominje Tabula Peutingeriana, ili Euminacio kako je zabeležen na inineraru Antonini Augusti. Kao Viminacio ga pominje i Itinerarium Burhihalense.
Slične nazive ima i u grčkim izvorima. U Ptolemejevoj “Geografiji“, Viminacijum zauzima veoma značajno mesto. Istoričari Prisk i Prokopije ga pominju kao Biminakion. U Noticiji je pomenut kao mesto u kome je smeštena legija VII Klaudijeva. Takođe, pomenuto je da se u Viminacijumu nalazi deo tzv. “Dunavske flote“.
Zahvaljujući položaju i putevima koji su ga povezivali sa svim delovima Carstva, Viminacijum je bio jedan od onih gradova u kojima su se susrele kulture Istoka i Zapada, što se odrazilo u njegovoj arhitekturi i načinu života njegovih stanovnika. Arheološka iskopavanja svedoče o visokom strupnju razvoja zanatstva i umetnosti. Neumnjivo je bio i značajan trgovački centar pa su njegovi stanovnici imali prilike da se susretnu sa robom iz ranih delova sveta.

 

 

VOJNI LOGOR I UPRAVA

Legijski logor u Viminacijumu, izgrađen verovatno krajem I veka naše ere, ležao je na desnoj obali Mlave. Nalazio se do same severne kapije grada, danas poznate kao Porta pretorija, koja je, inače, jedina iskopana od celog gradskog bedema. Severna kapija je imala dva izlaza, a ispod jednog od njih bila je smeštena kloaka. Južno od kapije se pretpostavlja da se nalazio komandni deo logora koji danas još uvek nije iskopan. Prema mišljenju M. Mirković, malo je verovatno da je na ovom prostoru postojao vojni logor za vreme vladavine cara Tiberija. Do promena u pozicijama legija na srednjem Dunavu došlo je pod Klaudijem. Legija XII Gemina zamenila je VII Augusta, kao što će VII Claudia zameniti IV Scytica.
Kastrum je pripadao legiji VII Claudia Pia Fidelis, koja je iz Dalmacije došla u Gornju Meziju. To se desilo posle 42. godine, nakon neuspele Skribonijanove pobune, kada je legija VII Claudia pokazala vernost prema caru Klaudiju i tako zaslužila svoju titulu. Najranije je mogla pristići između 63. i 66. godine. Zna se da su prve legije u Gornjoj Meziji bile V Macedonica i IV Scytica tako da postoje pretpostavke da su boravile u Viminacijumu u letnjem periodu dok bi zimi boravile u unutrašnjosti.
Vojnici legije VII Claudia bili su većinom Italici, ali bilo je i legionara koji su bili poreklom iz Makedonije i sa istoka. Kada je pristigla u Viminacijum VII Claudia je mesto drvenog logora podigla je kameni, a u radovima su verovatno učestvovali i pripadnici legije IV Flavia-e. Postoji pretpostavka da je IV Flavia boravila u Viminacijumu dok nije bio izgrađen logor u Singidunumu. I dalje postoji polje rasprave kojim redosledom su ove dve legije boravile u Viminacijumu.
Jedno od mišljenja je da je se legija IV Flavia pridružila VII Claudia posle 86. godine. Ovo potvrđuju i sačuvane opeke sa pečatom LEG IIII F F. Legija je tu boravila kratko, do 89. godine kada je, posle pobune legija XIV Gemmina i XXI Rapax, Domicijan doneo odluku da dve legije ne mogu boraviti u jednom logoru.
M. Mirković je mišljenja da je VII Claudia bila prebačena u Viminacijum u okviru Trajanovih priprema za rat protiv Dačana i da je njen prvobitni logor bio negde drugde.
Ono što je sigurno jeste da su u Viminacijumu pronađeni natpisi pripadnika obe legije, kao i nekih nepoznatih jedinica.
Po dimenzijama kastrum u Viminacijumu je spadao u manje legijske logore sa približnim dimenzijama 443 x 387 m. Ono što je do sada otkopano ukazuje na moćan odbrambeni sistem. Veliki značaj vojnog logora u Viminacijuma jeste što je jedan od dva nekadašnja rimska logora koji se nalazi na nesaljenom prostoru. Ovo je velika prednost u daljem istraživanju načina života i organizacije unutar kastruma.
Viminacijum će biti veoma značajno vojno-strateško mesto odbrane na gornjomezijskom limesu. Na važnosti će dobiti tek od vremena vladavine cara Domicijana kada su otpočele operacije protiv Dačana.
Car Trajan će koristiti Viminacijum kao jednu od baza tokom ratova protiv Dačana 101-102. godine i 105-106. godine. I posle ovoga, Viminacijum će nastaviti da bude važna vojna baza, što u ostalom svedoči i to da ga je posetilo jedanaest rimskih careva.
Veterani su posle odsluženog vojnog roka počeli da naseljavaju prostor oko vojnog logora. Najraniji natpisi veterana potiču iz prve polovine II veka i pripadaju isluženim vojnicima VII Claudia-e. Naeljavanje veterana je, po pravilu počinjalo, odmah po prispeću prvih legija. U slučaju Viminacijuma može se pretpostaviti da je naseljavanje počelo pri samom kraju I veka, malo posle dolaska legije VII Claudia-e. Postoji mišljenje da su isluženi vojnici VII Claudia-e bili naseljavani u veteransku koloniju Racijariju, koju je osnovao car Trajan.
Veterani su činili najjaču i najbrojniju društvenu grupu u gradu. Učestvovali su u upravi gradova vršeći visoke magistrature pa su iz njihovih redova birani gradski upravnici. Viminacijum se nije ni po čemu izdvajao u upravi od drugih gradova u Carstvu. Na čelu grada su se nalazili godišnji magistrati duoviri i quatroviri, kao i posebno veće bivših magistrata tzv. Decurioni. To je potvrđeno i natpisima. U Viminacijumu se takođe nalazio i legatus legionis VII Claudiae.
Regrutovanje vojnika u okolini logora otpočelo je po svoj prilici tokom II veka naše ere. U to vreme povećan je procenat romanizovanog stanovništva, tako da je regrutovanje bilo olakšano. Podatke o regrutaciji nam pruža jedan natpis sa spiskom vojnika koju su bili regrutovani 169. godine. Naveći broj regrutovanih vojnika bio je iz Gornje Mezije, a bilo je i regruta iz Makedonije, Donje Mezije i Dalmacije, kao i iz Dakije i sa istoka. Na natpisu nije posvedočen nijedan vojnik iz Italije ili neke od zapadnih provincija.
Viminacijum je takođe raspolagao i flotom koja se nalazila na Dunavu.
Natpisi koji su sačuvani svedoče i tome da su vojnici osnivali porodice, kao i o tome da su sinovi često sledili karijeru svojih očeva. Ova praksa je bila manje uobičajena početkom II veka, ali je u kasnijem periodu dobila na popularnosti. Što se tiče natpisa oslobođenika, ono što je sačuvano, malog je broja.
Značajno je pomenuti da su u Viminacijumu osnivane od 211. godine kanabe, zanačajne za razvoj samog grada, kao i da je zemlja davana pod zakup.
Pripadnici legije VII Claudia-e su, takođe, davali i pomoćne odrede koji su bili stacionirani u Ramu. O ovome svedoči votivni natpis Jupiteru, nađen u zidu kasnijeg turskog utvrđenja, koji je posvetila veskilacija VII Claudia i njen zapovednik Gaj Licinije Rufin. O prisustvu pomoćnih odreda ove legije svedoče i pečati na opekama koji su pronađeni na ostacima kastela.

PRIVREDA I ZANATSTVO

Viminacijum je, pored toga što je bio zančajno vojno uporište, bio i grad koji se veoma dinamično razvijao. Bogato zaleđe je omogućilo stanovnicima Viminacijuma da se bave poljoprivredom zbog plodnih oranica, a i raspolagao je značajnim izvorima rude.
Trgovci su veoma rano došli u Viminacijum i zajedno sa prvim veteranima osnovali zajednicu. Putevi koji su povezivali grad sa raznim delovima carstva su dovodili trgovce iz raznih delova sveta. Značajno trgovačko mesto gde su oni često razmenjivali svoje proizvode, Viminacijum je svojim stanovnicima obezbeđivao da se upaznaju proizvodima iz svih delova Carstva. Takođe, mnoge zanatlije su imale prilike da razmenjuju iskustva i na taj način unapređuju svoj način izrade.
Iskopani materijal svedoči o veoma razvijenom zanatstvu u Viminacijumu. Najviše ostataka je sačuvano u vidu keramike, stakla i nakita.
Predmeti od stakla koji su nam sačuvani svedoče o majstorskom umeću zanatlija. Staklene bočice svedoče o upotrebi mirisa i medikamenata. Pronađeni su i predmeti od stakla koji su korišćeni za ishranu koji, opet, svedoče o finoći i visokom stupnju životnog standarda stanovnika Viminacijuma. Pored predmeta koji su pravljeni tehnikom slobodnog duvanja, pronađeni su i neki komplikovaniji, među kojima su najinteresantnije tzv. “Merkur boce“, pravljene tehnikom duvanja u kalup. 
Među zanatskim delatnostima u Viminacijumu značajno mesto zauzima proizvodnja keramike. Iskopavanjima lociran je i kompleks u kome su nekada bili smešteni grnčari i keramičari. Najveći deo proizvodnje kereamike bio je posvećen posuđu, ali su proizvođene i opeke, vodovodne cevi, svetiljke, pločice i mnogi drugi građevinski materijali. Verovatno da je i deo proizvoda bio prodavan i u drugim delovima Carstva.
Sačuvan je i veliki broj predmeta koji su bili nakit. Neki od njih su bili proizvedeni u samom gradu, a postoje i oni koji su preko trgovaca dospeli u grad.
Sticanjem kolonijalnog statusa Viminacijum je dobio i pravo kovanja novca. Ovo je značajno doprinelo ekonosmskom prosperitetu grada. Produkcija kovnice Viminacijuma može se pratiti od 239. do 256. godine. U periodu od vladavine Filipa Arapina do Galijena u Viminacijumu je bio kovan i srebrni carski novac. Takođe, značajno je pomenuti da je u Viminacijumu kovan novac i nekih uzurpatora gde treba istaći Pakacijana koga su mezijske legije proglasile carem 248. godine. U toku svog rada kovnica u Viminacijumu je emitovala novac većeg broja careva i članova njihovih porodica.
Veoma interesantna osobina viminacijumskog novca je vreme njegovog kovanja koje je određeno oznakama an(no) i odgovarajućim brojem u reversnom isečku. Ove oznake predstavljaju lokalnu eru koja se ne poklapa sa zvaničnom rimskom i uzima se da je otpočela od 239. Godine, kada je Viminacijum i dobio pravo kovanja novca.


Kovnica je bila zatvorena za vreme Galijenove vladavine. On je u to vreme zatvorio gotovo sve lokalne kovnice novca i emitovanje novca od bakra i njegovih legura je prešlo u carsku nadležnost.
Tokom svog rada kovnica je emitovala tri bakarna nominala, odnosno sestrecij, dupondij i as. Takođe, sačuvano je i nekočiko medaljona. Imena careva i članova njihovih porodica na novcu navođena su u nominativu i dativu. Oblik u dativu postaje naročito popularan od 12. godine. Predstave careva su najčešće nage ili sa oklopom, a predstave carica su načešće odevene u stovu sa polumesecom, a ponekad i bez njega. Na reversu se nalazilo skraćeno ime grada i provincije u kojoj se nalazio- PMS COL VIM (Provicia Moesia Superior colonia Viminacium). Reversnu predstavu čini kompozicija ženske figure , za koju se smatra da je personifikacija Gornje Mezije, pored čije desne noge se nalazi predstva bika, a pored leve lava. Ovo su bili simboli legija VII Claudia-e i IV Flavia-e koje su bile stacionirane u Gornjoj Meziji.

ARHITEKTURA I UMETNOST

Viminacijum je u okviru svojih granica imao sve ono što je bilo uobičajeno za jedan tipični rimski grad. Do danas iskopane su terme, akvadut, a u toku je i iskopavanje amfiteatra. Sve ovo doprinosi činjenici da je Viminacijum zaista bio prosperitativan grad.
Za sada je iskopano oko 1000 metara akvaduta mada je on bio znatno duži. U njegovoj izgradnji učestvovali su pripadnici legija VII Claudia i IV Flavia, a podignut je tokom I veka naše ere. Zidan je od kamena, a povezan krečnim malterom. Dno akvaduta izgrađeno je od opeka koje nose pečate obe legije koje su učestvovale u njegovoj izgradnji, a u gornjem delu bio je popločan masivnim opekama. Po svoj prilici stradao je prilikom najezde Huna i nije bio obnovljen u većem obimu.
Dobro su sačuvane i terme , koje su pored svoje primarne namene za održavanje higijene bile i značajan centar društvenog života. Veoma su specifične po arhitektonskom rešenju i svakako su bile veoma raskošne. Kako su bile stalno dograđivane, može se jasno pratiti kada je šta bilo urađeno. Sačuvani ostaci daju uvid da je pod bio obložen mozaicima i pločicama raznih oblika, a postoje i ostaci koji svedoče da su terme bile korišćene i noću.


Kako je Viminacijum tokom IV veka bio i episkopalno sedište sačuvani su ostaci bazilike i trikonhalne crkve. U prostoru trikonhalne crkve pronađen je grob mlade osobe, a oko nje i nekoliko grobova iz antičkog i srednjovekovnog perioda. Što se tiče same bazilike mnogo toga je još u polju pretpostavki. Oblik i raspored prostorija navode na zaključak da je reč o bazilici, dok sumnju na taj zaključak baca činjenica da je udaljena od gradskog centra.
U ostacima Viminacijuma iskopana je i nekoropola. Tri grobnice se izdvajaju freskama koje su sačuvane. To su grobnica iz paganskog perioda, u kojoj su sačuvani portreti devojke i momka koji joj prinosi darove; grobnica iz hrišćanskog perioda i grobnica sa kupidonom. Ove grobnice svediče o razvijenom fresko slikarstvu u Viminacijumu i bacaju svetlost na umetničke sklonosti njegovih stanovnika.

 

 

 

 

 

 

 

 

 

LITERATURA

A.Mócsy, Pannonia and Upper Moesia, Boston: Routledge and Kegan Paul Ltd., 1974
R. Syme, Hadrian in Moesia, 1968.
H. Mattingly, E.A. Sydenham, The Roman imperial coinage, Vol. V, part I
M. Mirković, Rimski gradovi na Dunavu u Gornjoj Meziji, Beograd 1968.
V. Popović, Uvod u topografiju Viminacijuma, Starinar XVII-1967, Beograd 1968.
Lj. Zotović, Južne nekropole Viminacija i pogrebni obredi, Viminacivm 1-1986, Požarevac 1986.
B. Borić-Brešković, Reversne predstave na novcu kolonije Viminacijum, Beograd 1981.
N.A. Maškin, Istorija starog Rima, Beograd 1997.
S. Ferjančić, Naseljavanje legijskih veterana u Balkanskim provincijama I-III vek n.e, SANU, Balkanološki institut, Beograd 2002.
S. Dušanić, Novac kolonije Viminacijum i datumi iz rimske istorije III veka, Starinar XII, Beograd 1961.

TIJANA RUPČIĆ

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

Оставите одговор

Ваша адреса е-поште неће бити објављена. Неопходна поља су означена *


devet − = 3

Можете користити ове HTML ознаке и атрибуте: <a href="" title=""> <abbr title=""> <acronym title=""> <b> <blockquote cite=""> <cite> <code> <del datetime=""> <em> <i> <q cite=""> <strike> <strong>