Spomenka Delibašić: Dadaizam

Filed under: afirmator,broj-34-januar-2015,kritika,poezija i proza |

Apstrakt

Ovaj rad se bavi istraživanjem dadaističkog pokreta čiji je doprinos u nastanku nadrealizma nesumnjiv. Dadaistička stremljenja – revolt i destrukcija, individualni anarhizam i  defetizam, protest protiv običaja i konformizma – izrazito izražena u posleratnoj atmosferi u Francuskoj i u Evropi, nalaze jaka uporišta u prednadrealističkom periodu (od 1919. do pojavljivanja Manifesta nadrealizma iz 1924. godine). Intelektualnoj revoluciji koju je započeo dadaizam, nadrealizam je pridodao i revolucionarno opredjeljenje tako da je prerastao u pravac koji će biti kasnije određen kao jedan filosofski stav koji objedinjuje poetiku, ezoterizam i politiku.

Ključne reči: dadaizam, prednadrealizam, Vaše, Cara, Breton

Nadrealizam je u svojoj prvoj fazi – prednadrealizmu (od 1919. do pojavljivanja Manifesta iz 1924. godine) ispoljio izrazit defetistički i antikulturalni stav, društveno-revolucionarno opredjeljenje i naslijedio dadaističku destrukciju. Doprinos dadaističkog pokreta nastanku nadrealizma je nesumnjiv, međutim glavne osobine – stalna negacija i destruktivni revolt, veoma naglašene u dadaizmu dovele su pravac do iscrpljenosti i postepenog nestajanja. Opšte osporavanje političkih struktura, sagledavanje novih sadržaja i smjelije traženje izražaja za njih, podstakli su i kritiku zvanične umjetnosti, akademizma, nihilizam, protest protiv svake dogme u stvaralačkim i u književnim postupcima dadaizma.

Pored osnivača dadaističkog pokreta, stvorenog 1916. godine iz ciriškog kabarea „Volter“ Riharda Hilsenbeka (Richard Huelsenbeck), Huga Bala (Hugo Ball) i Samuela Rozenštoka (Samuel Rosenstock) poznatijeg kao Tristan Cara (Tristan Tzara) treba uzeti u obzir i druge koji su skoro istovremeno manifestovali to stanje duha: ikonoklasni pokreti organizovani oko ključnih figura Marsela Dišana (Marcel Duchamp) i Fransisa Pikabije (Francis Picabia) koji su se  pojavili u Njujorku od 1913 do 1915. godine i Žak Vaše (Jacques Vaché) koji je to „dada-stanje duha“ (Bor i Ristić 1932, 21) najbolje izrazio u svojim Pismima iz rata [Lettres de guerre, 1919] i kroz jedno novo poimanje humora čije je glavno obilježje bila rušilačko-negatorska snaga.

„ …A zatim tražite od mene definiciju humora — tek tako !

‘U SUŠTINI JE SIMBOLA DA BUDU SIMBOLIČNI’ dugo mi se činilo dostojnim da to bude pošto je sposobno da obuhvati gomilu živih stvari; PRIMJER: poznat vam je užasni život budilnika — to je čudovište  koje me je uvijek zastrašivalo zbog mnoštva stvari koje njegove oči izražavaju, i načina na koji me taj poštenjačina fiksira, kada uđem u sobu — zašto dakle u njemu ima toliko humora, zašto ? […] Mislim da je to osjećanje — gotovo da bih rekao neki SMISAO — isto tako — teatralne (i nevesele) uzaludnosti svega.

Kad čovjek zna“ (Breton 1940-1950-1966, 1130).[1]

zak vase

Žak Vaše, Autoportret

Upravo će ovo destruktivno obilježje humora[2], njegova subverzivna moć i ironični nihilizam koje je Vaše spretno koristio da razruši sve dotadašnje forme razmišljanja i da preispita odnos poezije i humora, uveliko privući nadrealiste; pa iako će Breton u tekstu „Prezriva ispovijest“ istaći da je teško odrediti šta je Vaše podrazumjevao pod „humorom“, napominje da će doći vrijeme „da se humor suoči sa poezijom, po potrebi bez pjesama: poezijom kako je mi [nadrealisti] shvatamo“ (Breton 1924, 198). Breton pronalazi izraz humora i u samoj Vašeovoj smrt[3] koja je mogla izgledati slučajna – pretjerana doza opijuma, a moguće da je mogla biti i želja samog Vašea da time priredi „poslednju smiješnu podvalu“ (Ibid., 202).

Žak Vaše, „teoretičar i praktičar Umora (pisano bez H)“ (Audoin 1973, 16)[4] sa kojim se Andre Breton upoznao u Nantu 1916. godine i koga je uvrstio pored Remboa, Žarija, Apolinera, Nuvoa i Lotreamona u svoje literarne uzore ostaje simbol duhovnog stanja posleratne generacije a svojim neobičnim načinom života je najviše uticao da se u književnoj atmosferi ostvari ono stanje koje će kasnije biti okarakterisano kao dadaizam.

Nastojanja dadaizma, ove osobene proteiformne tvorevine našla su, u početku jaka uporišta u individualnom anarhizmu, u neprihvatanju i ukidanju pseudo-realnosti koju je rat ostavio kao bijedni produkt svog djelovanja.

„Apsolutno nesposoban da se pomirim sa sudbinom koja mi je dodijeljena, pogođen u svojoj najdubljoj svijesti odricanjem pravde koju, u mojim očima, nikako ne pravda prvobitni grijeh, ne želim da prilagodim svoje postojanje smiješnim uslovima, na ovom svijetu, svakog postojanja“ (Breton 1924, 193).

Prateći avangardna istraživanja, Breton je imao priliku da se, zahvaljujući Apolineru upozna sa prva dva broja časopisa Dada[5]; u trećem broju časopisa, tek dostupnom početkom 1919. godine će biti objavljen Carin Manifest dada iz 1918. Taj „čudesni manifest Dada 3“[6] kako će ga nazvati Breton, je u Parizu izazvao pravu pometnju.

Tristan Cara, fotografija iz 1920. godine

Tristan Cara, fotografija iz 1920. godine

U trenutku kada je Tristan Cara lansirao Manifest dada 1918, posleratna atmosfera u Francuskoj i u Evropi je bila takva da je lako omogućila naglo širenje defetističkih stavova koje je dadaizam ispoljavao, otvoreno pozivajući na odricanja od svake literature i poricanja opštih realnosti.

„[…] mladi ljudi, osobito oni koji su učestvovali u ratu, imali su prilike da vide to društvo brutalno razgolićeno i u sasvim drugoj svetlosti nego što je ono prikazivano kroz propovedi političara, umetnika, sveštenika, roditelja, vaspitača, publicista i drugih zvučnika organizovane društvene hipokrizije“ (Bor i Ristić 1932, 21).

Dadaizam, kao stanje duha i njegove najznačajnije komponente – revolt i destrukcija, bili su odgovori te mlade generacije koja se u novonastaloj društvenoj klimi nije više zadovoljavala utvrđenim vrijednostima i principima društva od kojeg nije ostalo ništa do ruševina.

„Princip: ‘voli bližnjeg svog’ je licemjerstvo. ‘Spoznaj samog sebe’ utopija koja je prihvatljivija jer u sebi sadrži zlobu. Bez milosti. Posle krvoprolića nam preostaje nada u pročišćeno čovječanstvo“ (Cara 1918, 1).

Tekst Manifesta dada od 23. marta 1918. godine, ustremljen na „fabrike filozofske misli“ (Ibid., 3) najbolje oslikava taj posleratni period i svjedoči o dubokoj moralnoj krizi i velikoj intelektualnoj praznini šireći antigrađanski stav prema svakom vidu imperijalizma u ratu. Principijelno protiv bilo kakvih manifestâ kao što je bio uostalom i protiv principa, Tristan Cara već sledećom rečenicom potire prethodno saopšteno i izjavljuje :

„Pišem ovaj manifest da bih pokazao kako se mogu suprotna djelovanja ostvariti zajedno, u jednom jedinom svježem udisaju, ja sam protiv delovanja ; za neprekidnu kontradikciju, za afirmaciju takođe, nisam ni za ni protiv i ništa ne tumačim jer mrzim zdrav razum. […] Ja sam protiv sistema, od kojih je najprihvatljiviji načelno nemati nikakav sistem“ (Ibid., 1).

Primjetno odsustvo koherentnosti a prisutno prosto nizanje rečenica, veliki slijed nelogičnosti su osnovne karakteristike ovog manifesta koji je razorno širio nihilistički stav, ponudio destrukciju i prezir, sistematski skepticizam, omalovažavanje svake logike. Poistovjećujući red i nered ; ja i ne-ja ; afirmaciju i negaciju, dadaističkom pokretu je još samo preostalo da izvrši proces destrukcije i dekompozicije.

„[…] Bez cilja i bez svrhe, bez organizacije : neukrotiva ludost, dekompozicija. […] Proklamujem da se sve kosmičke sile usprotive toj gonoreji kužnog sunca koje izlazi iz fabrika filozofske misli, ogorčenu borbu, sa svim sredstvima DADAISTIČKOG PREZIRA“ (Ibid., 3)

Stvoren iz potrebe da se bude nezavisan, nepovjerljiv prema zajednici, dadaistički pokret nije prihvatao nijednu postojeću teoriju nazivajući kubiste i futuriste „laboratorijama formalnih ideja“ (Ibid., 1). Naglašavajući subjektivizam bespotrebne kritike i odbacivanje logike koja je komplikacija i uvijek lažna, dadaizam nudi aboliranje i demoralisanje.

Namjera ovog avangardnog pokreta XX stoljeća sastojala se prvenstveno u tome da se u ime slobode i života poruše remetilačke institucije i sistemi (porodica, logika, moral, religija): „Sloboda: DADA DADA, DADA, urlik zgrčenih tugâ, isprepletenost sastavljena od suprotnosti i svih protivrečnosti, groteski, nedoslednosti: ŽIVOT“ (Cara 1918, 3). O pravom porijeklu naziva dada je izneseno dosta protivrječnih informacija, pa su se kao pravi izvori ovog avangardnog pokreta navodili: francuski rečnik Larus, Hugo Bal ili Rumuni Cara i slikar Marsel Janko.

U početku dadaizam nije želio formiranje nove literarne škole već odbijanje svake prethodne, sadašnje i buduće, podstičući pobunu protiv logike, morala, vjere. „ Ničemu se dada ne posvećuje, ni ljubavi, ni poslu. Neprihvatljivo je da neki čovjek ostavi trag o svom prolasku na zemlji“ (Breton 1924, 230) reći će Breton u članku „Dva dada-manifesta“ [„Deux manifestes dada“] a Tristan Cara: „mjereno razmjerima Vječnosti, svaka akcija je uzaludna“ (Breton 1924, 238).

Vođeni idejom revolta koja je ujedno bila prihvaćena kao mjerna jedinica filozofsko-estetskog sistema mnogi pjesnici i mislioci u Francuskoj toga doba su postavljali sebi zadatak da se preispitaju sva literarna sredstva, postupci i sve tradicionalne vrijednosti književnosti  pa ne čude uopšte apokaliptične rečenice (e.g. Valerija, Žida, Reverdija).

Mladi pjesnici koje je njihova nemoć (da prihvataju predloženu i nametnutu poeziju kakva im se do tada predlagala i nametala) i njihov duh opšte pobune već bila približila i spojila publikuju u martu 1919. godine časopis Literatura [Littérature][7]. Okupljeni oko ključne figure – Andre Bretona, bili su pod uticajem Gijoma Apolinera (Guillaume Apollinaire), Maksa Žakoba (Max Jacob), Bleza Sandrara (Blaise Cendrars) i Pjera Reverdija (Pierre Reverdy). Uređivači časopisa odmah prihvataju Valerija i Žida i živo se interesuju za sve oblike novog senzibiliteta i duhovne smjelosti : iskustva ikonoklaste Marsela Dišana iz Amerike, Artura Kravana (Arthur Cravan)[8], dadaističke aktivnosti u Cirihu. U tom prednadrealističkom časopisu Breton publikuje Remboovu neobjavljenu pjesmu Ruke Žane-Marije [Les Mains de Jeanne-Marie], Lotreamonove Pjesme [Poésies][9], Vašeova Pisma iz rata [Lettres de guerre] i fragmente još neobjavljenog djela napisanog zajedno sa Filipom Supoom Magnetna polja [Les Champs magnétiques]. Urednici časopisa Literatura pišu i za časopis Pjera Albera-Biroa (Pierre Albert-Birot) Sic[10], Reverdijev Nord-Sud[11], Pikabijev 391[12], za La Nouvelle Revue française, svi ti časopisi pored nadrealističkih tekstova izdaju i tekstove Žida, Farga (Fargue), Valerija, Koktoa (Cocteau), Salmona (André Salmon), Žakoba, Sandrara, Radigea (Radiguet Raymond), Romena (Jules Romains), Morana (Paul Morand), Žirodua (Giraudoux), Drije La Rošela (Drieu La Rochelle). Pored ovih časopisa iz prednadrealističkog perioda pojavljuju se i dadaistički kao što su: Bulletin dada i Dadaphone koje uređuje Cara i časopis Cannibale čiji je uređivač Pikabija.

Dolazak Tristana Care, početkom 1920. godine u Pariz izaziva različite manifestacije prihvatanja dadaističkih stremljenja: prve pariske pristalice, uključujući i Bretona, organizovanje prve dadaističke seanse tokom Salona nezavisnih [Salon des Indépendants], 5. februara i saradnja u okviru časopisa Literatura. Literarni izraz časopisa postaje dadaizovan ali će se ubrzo i sam dadaistički pokret završiti. Belgijski časopis Ça ira ! najavljuje i zvaničnu smrt dadaizmu novembra 1921 da bi sledeće godine Breton i prekinuo odnos sa pokretom smatrajući da se pokret zamorio i da se vrti u krug.

Poema Tristana Care Manifest Gospodina Aa Antifilozofa [Monsieur Aa l’antiphilosophe nous envoie ce manifeste, in 391, N°13, 1920] izaziva polemiku sa Bretonom koja se pooštrava godinu dana kasnije tokom „suđenja Morisu Baresu“ koje su osmislili dadaisti. Marta 1922. godine Breton je, organizovanjem „Međunarodnog kongresa za određivanje direktiva i odbranu modernog duha“ [„Congrès internationnal pour la détermination des directives et la défense de l’esprit moderne“] želio konstruktivniji i aktivniji pristup u domenu književnosti što će opet produbiti polemiku sa Carom i dovesti do fizičkog obračuna za dada i protiv dada, jula 1923, na pozornici „Pozorišta Mišel“. Posle 1924.godine većina članova okrenula se nadrealizmu u čijem su stvaranju i sami učestvovali. Iako Cara potpisuje i publikuje 1924. godine Sedam dada-manifesta [Sept manifestes dada, 1924] on je već i prije tog datuma zvanično postao nadrealista.

proces bares

„Proces Bares“ iz 1921. godine

Tako se i dadaistička avantura koja se uključila u strujanja radikalnih preobražaja polako završila, ostavljajući u nasljeđe bogate literarne sadržaje i manifestacije ovog snažnog antiumjetničkog pokreta iz kojih će nastaviti da crpe mnogi. Nove mogućnosti za drugačiji razvoj književnosti, koje se u dadaizmu otvaraju su bile izuzetno stvaralački stimulativne. Nadrealistička potraga nastavlja intelektualnu revoluciju koju je započeo dadaistički pravac i, počev od psihoanalitičke metode automatskog pisanja, istražuje razne oblasti: ezoteričku misao proizašlu iz metafizičke, religiozne i kabalističke tradicije Hermesa Trismegista, problematiku poetske kreacije, naročito teoriju poetske slike, rehabilitaciju zaboravljenih i odbačenih pisaca, posebno onih „inspirisanih“ i vidovitih i dolazi do političkog opredjeljenje pravca. Političko angažovanje pokreta i prihvatanja ideja dijalektičkog materijalizma s jedne strane i sa druge tretiranje problema poezije i problema bića, poezije i revolucije uvešće nadrealizam u red najradikalnijih pravaca koji su zahtijevali ne samo društvenu i političku revoluciju već metafizičku i literarnu koja će dovesti do potpunog oslobađanja čovječanstva.

Beleške:

  1. Citati su prevedeni od strane autora ovoga rada. Vašeovo pismo od 29. aprila 1917. godine upućeno Bretonu. Živo interesovanje za Vašea i njegovo poimanje humora Breton će pokazati kroz tekstove: „Prezriva ispovijest“ [„La Confession dédaigneuse“] i „Žak Vaše“ [„Jacques Vaché“] objavljene u knjizi Izgubljeni koraci [Les Pas perdus, 1924]; u tekstu „Trideset godina posle“ [„Trente ans après“], Ključ polja [La Clé des champs, 1953]; odrednica o humoru u Bretonovom i Elijarovom Skraćenom rečniku nadrealizma [Dictionnaire abrégé du surréalisme, 1938] pored Hegelove i Frojdove definicije humora sadrži i Vašeovu a u Antologiji crnog humora [Anthologie de l’humour noir, 1940-1950-1966] posvećeno mu je jedno poglavlje.
  2. Riječ humour Vaše piše bez početnog h.
  3. Žak Vaše se ubio početkom 1919. godine ne upoznavši se sa osnovama dadaizma.
  4. Théoricien et practicien de l’Umour (sans H)
  5. Časopis Dada koji je uređivao Tristan Cara je izlazio u Cirihu u periodu od jula 1917. do septembra 1921. godine i imao je ukupno osam brojeva.
  6. Bretonovo pismo od 30. januara 1919. godine upućeno Teodoru Frenkelu.
  7. Naziv časopisa je izabran antifrazom, prvu seriju su uređivali Luj Aragon (Louis Aragon), Andre Breton i Filip Supo (Philippe Soupault) od marta 1919 do avgusta 1921. godine (N° 20); drugu seriju nazvanu „nova serija“ su nastavili da uređuju bez Aragona (N°3) da bi kasnije sâm Breton nastavio sa radom u periodu od marta 1922 do juna 1924. godine (N° 13).
  8. Urednik časopisa Sada (Maintenant) koji je izlazio u Parizu od 1913 do 1915. godine i imao ukupno pet brojeva.
  9. Marta 1918. godine, Aragon slučajno kupuje svesku Vers et prose u kojem je Pol For izdao dio Maldorovih pjevanja (Les Chants de Maldoror), otkriće je bilo više nego neočekivano. Oduševljenje kod Bretona išlo je dotle da u simbolističkom časopisu Falanga (La Phalange) iz 1914. godine pronalazi članak Valerija Larboa (Valéry Larbaud) o Lotreamonu i u Nacionalnoj Biblioteci u Parizu pronalazi jedini primjerak Pjesama, prepisuje ih i jedan dio objavljuje aprila 1919. godine u Littérature n°2 i maja iste godine drugi dio u Littérature n°3.
  10. Časopis Sic uređuje Pjer Alber-Biro, od januara do decembra 1919. godine izašlo je 54 broja; časopis izlazi u Parizu a u njemu se mogu naći tekstovi Apolinera, Bretona, Aragona, Elijara, Bilija, Sandrara, Koktoa, Drije La Rošela, Žakoba, Pikabije.
  11. Časopis Podzemna željeznica – Sjever-Jug (Nord-Sud) uređivao je Pjer Reverdi i izlazio je u periodu od 15. marta 1917 (N°1) do oktobra 1918. godine (N° 16); naziv je dobio po kompaniji podzemne željeznice koja je 1910. godine otvorila metro liniju koja je povezivala Monmartr sa Monparnasom a Reverdijeva želja je bila da spoji ta dva umjetnička fokusa kreacije.
  12. Časopis 391 je uređivao Fransis Pikabija a od 1917 do 1924. godine izlazila je u različitim gradovima (Barselona, Njujork, Cirih, Pariz).

Literatura:

Abastado, Claude. 1975. Le Surréalisme. Paris: Hachette.

Audoin, Philippe.1973. Les surréalistes. Paris: Seuil.

Bor, Vane i Ristić Marko. 1932. Anti-zid. Beograd:Nadrealistička izdanja.

Breton, André. 1988. Œuvres complètes I. Paris: Gallimard.

Breton, André. 1992. Œuvres complètes II. Paris: Gallimard.

Breton, André. 1999. Œuvres complètes III. Paris: Gallimard.

Tzara, Tristan. 1963. Sept Manifestes dada. Paris: Pauvert.

 

Abstract

Dadaism

This work examines the Dadaistic movement whose contribution in the creation of Surrealism is beyond doubt. Dadaistic aspirations – revolt and destruction, individual anarchism and defeatism, a protest against conventions and conformism – particularly expressed in the post-war atmosphere in France and Europe, found strong bases in the Pre-Surrealist period (from 1919 to the release of Surrealism Manifesto in 1924). To the intellectual revolution started by Dadaism, Surrealism added revolutionary orientation, so it grew into the movement which was to be determined later as a philosophical attitude combining poetics, esotericism and politics.

Key Words: Dadaism, Pre-Surrealism, Vaché, Tzara, Breton

Оставите одговор

Ваша адреса е-поште неће бити објављена. Неопходна поља су означена *

Dokaži da nisi mašina: * Time limit is exhausted. Please reload the CAPTCHA.