Prikaz knjige „Congo-Paris Transnational Traders on the Margins of the Law“

Filed under: afirmator,broj-31-oktobar-2014,društvene nauke |

41RA08WF3VLUkratko o delu

Čitajući Pola Stolera (Paul Stoller), tačnije njegovu etnografiju Novac nema miris (Money Has No Smell, 2002), naišla sam na deo u kome autor objašnjava svoje divljenje prema etnografiji Dženet MekGafej (Janet MacGaffey) i Remi Bazenguis-Gang (Remy Bazenguissa-Ganga) Kongo – Paris, transnacionalni trgovci na marginama zakona (Congo – Paris Transantional Traiders on the Margins of the Law, 2000).[1] Prva pomisao koju sam imala jeste da bi mi pomenuta knjiga potencijalno bila dobra referenca za master tezu na temu praksi neformalne ekonomije, ali nisam mogla ni da pretpostavim da će u mnogome da oblikuje kako moje istraživanje, tako i pisanje.

Dženet MekGafej je profesorka antropologije na Baknel unverzitetu (Bucknell University) u Pensilvaniji. Provela je nekoliko godina u Africi istražujući različite forme i prakse neformalne ekonomije, rodnih odnosa, političke moći, koje je, između ostalog, zabeležila u jednoj o najcenjenijih etnografija na temu neformalne ekonomije Afrike – Prava ekonomija Zaira (The Real Economy of Zaire, 1991). Sociolog Remi Bazenguis-Gang je profesor na De Lil Univerzitetu (Universite de Lille) u Francuskoj, na institutu za sociologiju i antropologiju. Njegov rad je godinama unazad fokusiran na Afriku, odnosno ekonomiju, politiku, migracije, nasilje i (zlo)upotrebu simbola afričkih zemalja.

Kongo – Paris, transnacionalni trgovci na marginama zakona je prvi put objavljenja 2000. godine kao deo izdanja Afričke afere (African Issues), u saradnji Internacionalnog Afričkog Instituta (The International African Institute) sa izdavačima u Velikoj Britaniji, Sjedinjenim Američkim Državama i Kanadi. Knjiga se sastoji od uvodnog dela i sedam poglavlja podeljenih po tematskim celinama, koje ukupno broje stodevedeset stranica. Knjiga je pisana veoma čitko, pa je tako sa lakoćom mogu razumeti studenti prvih godina studija, kao i šira čitalačka publika. Sa druge strane jednostavan stil pisanja ne znači da knjiga nije primamljiva i drugim naučnicima koji se na neki način bave neformalnom ekonomijom ili Afrikom.[2]

Kongo-Paris je pre svega etnografija koja predstavlja i istražuje živote i ekonomske prakse imgranata iz dve republike Kongo koji žive u glavnom gradu Francuske. Prikazujući živote i prakse ljudi autori na jedan specifičan, i pomalo drugačiji način, ispituju fenomen globalizacije, odnosno uticaja koje ima, kao i odgovor marginalizovanih pojedinaca i grupa na dati fenomen. Dodatno, njihov pristup istraživanju je specifičan i u tome što se bavi analizom mreže, pre nego prostora, u želji da se istraže “etnografski prostor aktivnosti neformalne ekonomije, fenomena koji dobija na važnosti u svetskoj ekonomiji, ali koji je često izostavljen iz studija o ekonomiji i politici jer izmiče njihovim kategorijzacima i ne može se   izračunati.”[3] Učešće u neregulisanim transnacionalnim transakcijama dobara i usluga smešta ekonomske prakse afričkih imigranata u okvire neformalne ekonomije. Samim tim, svi aspekti njihovih života jesu pod uticajem njihovih ekonomskih praksi budući da ih pozicioniraju na ivicu zakona. U pokušaju da zamaskiraju tragove često nose veoma skupu i modernu odeću. Osobe koje to čine su u poznate kao sapeurs.[4] Imajući u vidu da se ekonomske prakse njihovih ispitanika ne vezuju za jedno mesto, odnosno teritoriju, već da su na relaciji Kongo-Paris, autori su, kao što je prethodno napomenuto, rešili da istraživanju pristupe iz ugla analize mreže pre nego prostora. Ovim metodom oni su uspeli da prikažu kako sapeurs stvaraju veze i odnose koji se prostiru kroz vreme, mesto i kulturu zarad razmene dobara i usluga imeđu Konga i Pariza. Šta više, zahvaljujući analizi mreže možemo da ispratimo kako organizacija i sprovođenje trgovine može da funkcioniše i bez podrške zakonskog sistema, kao i mehanizme koji pojedinici unutar date mreže koriste ne bi li izbegli ograničenja formalne ekonomije. Ko sve čini mrežu, koje su strategije koje se preduzimaju, koji su odnosi unutar mreže na koje se učesnici najčešće oslanjaju, jesu najvažnija pitanja koja autori postavljaju i detaljno analiziraju u poglavljima svoje knjige.

Radi što jednostavnijeg prikaza u daljem radu ću se voditi sistemom samih autora – celine prema poglavljima, i ukratko ću prikazati najvažnija pitanja i odgovore predstavljene u tim celinama.

Analiza dela

Pre samog uvoda nalazi se rečnik u kome stoje objašnjena slenga, odnosno reči i izraza koje ispitanici često koriste u svakodnevnom govoru. Ovaj rečnik je više nego koristan kroz celu knjigu, budući da upotreba datih reči i izraza otkriva informacije o samim ispitanicima i njihovim stavovima, koje bi bez pruženih objašnjenja zasigurno propustili da uočimo.

U uvodnom delu autori odmah definišu fokus njihovog rada, kao i istraživačku poziciju koju zauzimaju:

Naša studija transnacionalne trgovine neformalne ekonomije trgovaca iz Kongo-Kinšasa (nekadašnji Zair, sada Demokratska republika Kongo) i Kongo-Brazavilea se fokusira na individue koje rade izvan okvira koji postoje u zvaničnim ekonomijama, i praksama kojima se služe u svrhe iskorišćavanja postojećeg sistem trenutne svetske ekonomije. Ispitujemo načine na koji ovi trgovci organizuju svoju trgovinu, kulturne faktore od kojih zavise, kao i ulogu koju artefakti kojima trguju imaju u izgradnji identiteta centralnoafričkih migranata u Evropi.[5]

Dakle, umesto fokusa na globalizaciji kao fenomenu per se, autori istražuju kako se njihovi ispitanici uz pomoć trgovine i drugih aktivnosti bore protiv društvene i ekonomske iskuljučenosti. Kako sami kažu, to su pojedinci koji odbijaju da se poklone globalnoj strukturi moći i mreži multnacionalnog kapitalizma, zapadnoj politici i afričkoj diktaturi. Da bi to postigli, odnosno da bi stvarali prihode uprkos neučestvovanju u formalnoj ekonomiji, služe se raznim mehanizmima kao što su izbegavanje zakona, promena prostora i slično.[6] Stoga, naglasak u ovom delu je pre svega na organizaciji trgovine, odnosno na njenom funkcionisanju izvan zakonskih normi i propisa, i mogućnostima koje postoje izvan opresivnih ograničenja zakona.[7] “Mi pružamo novu perspektivu na slabo poznat i sveobuhvatno drugačiji aspekt odnosa lokalnog i globalnog, koja se fokusira na individue i njihove antihegemonističke aktivnosti, pre nego na  nacionalne države i velike kompanije.”[8]

Autori definišu neformalnu ekonomiju kao aktivnosti koje su nemerljive, nezabeležene, koje lišavaju državu određenih prihoda i koje su na neki način izvan granica zakona. Neke aktivnosti same po sebi nisu dozvoljene zakonom, dok druge mogu da budu u okvirima zakona ali izbegavaju neka pravila kao što je, na primer, plaćanje poreza.[9] Ono što je važno, jeste to da ove aktivnosti održavaju lične veze bazirane na poverenju i međusobnoj zavisnosti usled odsustva zakonskog okvira i mehanizama. Dakle, unutar neformalne ekonomije postoji poseban sistem vrednosti i statusa koji omogućava njeno funkcionisanje.[10] Iz priloženog možemo videti da autorima nije primarno da pruže jasnu definiciju neformalne ekonomije, već da pokušavaju da obeleže elemente koji je sačinjavaju i održavaju tu ekonomiju. Samim tim, u nastavku knjige, podeljeno po poglavljima, ispituju date elemente na osnovu ličnog terenskog iskustva.

Prvo poglavlje knjige – Trgovci, trgovinske mreže i istraživački metodi (Traders, Trade Networks and Research Methods) objašnjava metodološki pristup istraživanju kao relativno novi i eksperimentalan u antropologiji: kombinovanje političke ekonomije i interpretativne antropologije gde se lične biografije pojedinaca smeštaju u kontekst intarnacionalne i interkontinentalne trgovine globalne kapitalističke ekonomije.[11] Na samom početku autori nas upoznaju sa svojim ispitanicima koje dele na tri grupe – nedokumentovani imigranti, studenti koji su odustali od akademije i bivši državni službenici. Pored (očiglednih) razlika koje među njima postoje svi oni imaju jedno zajednično iskustvo, a to je da su na neki način ograničeni od strane države da akumuliraju profit i obezbede sebi i svojim porodicama lagodan život. Dakle, prakse neformalne ekonomije opisanih ispitanika nisu ništa drugo do odgovor na odnos koji države, kako matične tako i one u koju su se doselili, imaju prema njima.[12] Ovo je važno primetiti jer se mreže u kojima se ispitanici nalaze ne zasnivaju na etničkoj ili porodičnoj osnovi, već na ličnim potrebama učesnika. Definiciju mreža autori preuzimaju od Klajd Mišela (Clyde Mitchell) koji ih naziva instrumentalno aktiviranim ličnim mrežama.[13] Glavne odlike jedne takve mreže jesu upravo lični interesi na kojima se stvaraju i održavaju, kao i njihovo egzistiranje i van okvira čiste razmena. To znači da mreže nastavljaju da postoje i nakon obavljene transakcije.

Ekonomisti takođe govore o mrežama i razlikuju ovakve razmene od drugih oblika razmena. Kada artefakt koji se razmeni između prodavca i kupca poseduje kvalitete koji nisu olako merljivi, i kada su razmenjeni unutar konteksta dugih i održivih veza, ove razmene čine mrežu pre nego tržišnu transakciju ili hijerarhiju strukturalnog upravljanja. Ovakve forme razmene uključuju neodređene sekvencijalne transakcije u okviru opšteg obrasca interakcije, sankcionisane normativnim pre nego zakonskim okvirima. Za razliku od težnje za najboljim ugovorom koja postoji u tržišnim razmenama, u mrežnim razmenama teži se ka uspostavljanju zaduženosti i poverenja na duži vremenski period; dakle, nije jednostavno uočljivo kada je dug isplaćen kao što je to u tržišnim transakcijama. U tržišnim transakcijama učesnisi su osobođeni od bilo kakve dalje obaveze; u mrežama, transakcije se obavljaju kroz idvidualno uključivanje u recipročne, preferencijalne, međusobno održive aktivnosti (Powell, 1900: 301-4).[14]

Dakle, mreže se ne zasnivaju i ne održavaju isključivo zahvaljujući ideji profita, već sadrže mnoge norme koje omogućavaju učesnicima da budu deo jednog uzajamno zavisnog odnosa u kome je reciprocitet ključni element.[15] Mreža se sastoji od tri ključna elementa: učesnika koji poštuju međusobne odnose i obaveze i učestvuju u nekim formama razmene; prostorna raspodela ljudi, dobara i mesta; kao i sama dobra koja nam daju uvid u neke od razloga za postojanje mreže.[16] Imajući u vidu da je mreža koju prate prekookenaska (Afrika i Evropa) autori pristupaju terenu iz dva ugla: idnividualnim lokacijama koje ispituju i objašnjavaju, a zatim i međulokacijskim odnosima i uključijućim askpektima. Drugi deo istraživanja se zasniva na analizi ličnih priča i istorija trgovaca. Životne priče[17] pojedinaca otkrivaju socijalne i kulturne elemente konteksta u kome nastaju, pa samim tim analiza ekonomskih praksi pojedinaca omogućava da se životne priče posmatraju kao okvir za izučavanje ekonomskih procesa kao socijalnih procesa.[18] Dakle, kombinacijom dva metoda autori u isto vreme analiziraju ekonomiju kao globalni fenomen i kao individualnu praksu, tačnije ukazuju na dva uzajamno zavisna aspekta ekonomije.

Drugo poglavlje – Suprotstavljanje isključivanju i regovanje na neuređenost (Resisting Exclusion and Reacting to Disorder) daje istorijsku pozadinu obe Kongo republike ne bi li razumeli kontekst koji je uticao na živote ispitanika. Autori na fin način prikazuju ekonomsku i političku krizu kroz koje su obe zemlje prošle nakon borbe za nezavisnost. “U obe zemlje trgovci su se susreli sa društvima koja su bila obeležena nasiljem i civilnom neuređenošću, visokim stepenom narušavanja ljudskih prava, virtuelnim nestajanjem javnog zdravstva i socijalne pomoći, kao i hroničnim urušavanjem infrastrukture.”[19] Drugi deo poglavlja prati migracije stanovnika iz zapadne centralne Afrike u Francusku kako kroz istorijske činjenice, tako i kroz lične priče trgovaca. Smeštanje istraživanog fenomena u određeni kontekst (politički, ekonomski, istorijski, kulturni) koji ga je, barem delimično, proizveo, ima ključnu ulogu u njegovom daljem razumevanju. Činjenica da neformalna ekonomija gotovo univerzalno postoji svuda u svetu ne znači da su njene prakse iste, a upravo te prakse jesu proizvod određenog konteksta.[20]

U naredna dva poglavlja – Artefakti, komercijalizacija i konstruisanje identiteta i Izazivanje granica, prkosno traganje za uspehom (Commodities, Commercializations and the Structuring of Identity and Contesting Boundaries, The Defiant Search for Success), autori uz pomoć detaljne građe pokušavaju da objasne proizvodnju i upotrebu identita afričkih trgovaca u Parizu, kao i to kako njihove ekonomske prakse izazivaju (contest) različite granice. Savremena naučna istraživanja se u mnogome fokusiraju na globalnoj kulturi i procesima globalizacije, pa ideja identiteta često biva zapostavljena. Nasuprot mišljenju da intentitet nestaje, autori ukazuju da se zapravo prilagođava i potencijalno menja, ali se u isto vreme održava i koristi za ličnu dobit.[21] Pol Stoler je, izučavajući afričke trgovce u Njujorku, uočio da oni kroz robu koju prodaju simuliraju svoj identitet i poreklo i na toj osnovi ostvaruju profit.[22] Ono što je dodatno zanimljivo jeste to da ta roba najčešće nije autentična roba iz Afrike, već je proizvedena u Kini ili sličnim komercijalnim fabrikama, a ponekad je u pitanju roba koja zapravo simboliše istoriju afroamerikanaca u Americi a ne u Africi.[23] Na sličan način Mekgafej i Bazenguis-Gang opisuju prakse svojih ispitanika koji reprodukuju indentitet kroz privatne i kroz ekonomske prakse. Te reprodukcije, odnosno konzumiranje kulture kako autori definišu, im pomažu da (re)konstruišu svoju zajednicu ali i sebe unutar nje.

Peto poglavlje knjige – Ogranizovanje trgovine, važnost ličnih veza (Organization of the Trade, The Importance of Personal Ties) istražuje ulogu odnosa u praksama neformalne ekonomije. Odmah na početku autori zauzimaju stav da su lične veze zapravo socijalni kapital koji je kao poseban vid resursa veoma važan individuama čije se međusobne ekonomske transakcije nalaze u sferi izvan formalne ekonomije.[24] Pozivajući se na MekKormaka autori naglašavaju da:

Lični odnosi, koji su tako posebno važni u aktivnostima koje nisu regulisane formalnim institucijama, se održavaju, pa čak i stvaraju, recipročnom razmenom usluga. Često nejasno upotrebljavan koncept reciprociteta može se najjasnije definisti kao serija transakcija koje ne zahtevaju jednaku povratnu uslugu, već sigurnost da će povratne usluge biti. (MacCormack, 1976: 90, 94)[25]

Odnos u mrežama održava lična dobiti od učešća u mreži, ali i činjenica da su razmene koje se obavljaju u neformalnim ekonomijama recipročno neujednačene. To pre svega dolazi iz činjenice da se u mreži neformalne ekonomije pridaje pažnja (pa donekle i vrednost) socijalnim aspektima, koji u okvirima formalne ekonomije nemaju datu težinu. Ukoliko na primer jedan trgovac pristane da mu drugi trgovac kome prodaju robu plati tu robu sa zakašnjenjem, drugi trgovac će smatrati da duguje prvom više od samog novca – povratnu uslugu, pomoć, dodatni novac… Mekgafej i Bazenguis-Gang uočavaju da ovakve norme reciprociteta u mreži neformalne ekonomije moralno obavezuju učesnike da uzvrate usluge ili beneficije onima od kojih su ih primili, i da to čine sve dok povraćaj nije potpun.[26] Međutim, činjenica da su ovi aspekti nemerljivi kvanititativnim ili nekim sličnim parametrima, ideja uzvraćanja usluge istom merom postaje gotovo nemoguća, što stavlja dva trgovca u cikličan odnos gde jedan drugome stalno čine povratne usluge. Ovo zapažanje autora podseća na teoriju Marsela Mosa o daru i uzdarju opisanoj u Ogled o daru[27], gde pomenuti autor objašnjava slične obrasce ponašanja na primeru davanja poklona. Prema Mosu darivanje vezuje tri osnovna postulata ponašanja – obaveza da se poklon da, obaveza da se poklon primi kao i obaveza da se poklon uzvrati.

Autori primećuju da se lične veze oslanjaju na određene zajedničke elemente učesnika kao što su etnička pripadnost, religija, nacionalnost, prijateljstvo i porodica. Kod njihovih ispitanika najsigurniji i najčešće korišćen odnos za stvaranje neformalnih ekonomskih mreža jeste upravo prodica. “Porodični odnosi poseduju najjaču obavezu da se pomoć pruži, kao i najjače pravo da se pomoć traži. Obaveze koju takvi odnosi nose nisu zakonski nametnute, već zavisi samo od primenjivanja već postojećih vrednosti i obaveza koje te veze nose sa sobom.”[28] Autori uočavaju još jedan zanimljiv aspekt porodičnih odnosa, a to je da članovi porodice koji su udaljeni (žive u različitim državama ili kontinentima) imaju mnogo veću važnost u porodičnim i ekonomskim odnosima nego što je to bilo ranije kada je mogućnost putovanja bila ograničena. Održavanjem ovih veza dolazi se do internacionalizcije porodice, gde i sami porodični resusi (tačnije mogućnost za resursima) postaju internacionalni.[29]

U poslednje vreme, proces je postao intenzivniji; ono što je novo je to da je upotreba udaljenih rodbinskih odnosa postala glavna strategija za preživljavanje ili unapređenje života za određene populacije. Internacionalizacija porodice jeste kulturna forma koja raste kako se globlaizacija kao proces osnažuje. Ove internacionalne mreže bliskih rođaka funkcionišu kao ekonomske jedinice. Njihova rasprostanjenost čini ne samo da prežive, već ponekad i da pruži šanse pojedincima za socijalnom mobilnošću koja bi bila gotovo nemoguća prilikom ostajanja na jednoj lokaciji.[30]

Autori završavaju knjigu detaljnim opisom terenske građe u šestom poglavlju Preživeti i zasijati, dve suprotstavljene kulture (To Survive and Shine, Two Opositional Cultures), pokazujući kako se njihovi ispitanici koriste određenim kulturnim aspektima zarad definisanja/potvrđivanja sopstvenog stila unutar druge kulture. Oponašajući društvo i kulturu koja je suprotna od društva i kulture u kojoj se nalaze oni stvaraju neku vrstu sopstvenog sveta. To im omogućava ne samo da prežive, već i da diktiraju pravila sopstevnog preživljavanja.

Utisci o knjizi

Kao što sam na samom početku rada napomenula, prikazana knjiga mi je u mnogome pomogla da usmerim svoje istraživanje i pisanje na temu praksi neformalne ekonomije. Praćenje mreža, pre nego prostora, omogućava sagledavanje svih aspekata i činioca neformalne ekonomije koji neki pojedinac ili grupa praktikuju. Istražujući biografije svojih ispitanika autori ukazuju na identitet kao način određivanja sopstva u odnosu na okruženje, i time provociraju ideju globalizacije kao fenomena koji briše različitosti. Koristeći se primerom svojih ispitanika koji se u Parizu ponašaju kao sapeurs, autori predlažu da se identitet menja i prilagođava, pre nego gubi. Neka pitanja koja se prožimaju kroz knjigu a nisu u potpunosti odgovorena jesu rodne uloge i podele, koncept klase i klasne podele, uloga (međunarodne) politike i zakona prema imigrantima… Dodatno, sama knjiga otvara neka pitanja za dalja istraživanja bilo za istraživanje samih praksi neformalne ekonomije, bilo za istraživanje fenomena koje utiču na njihovo postojanje. Na kraju mogu da zaključim da analizom praksi neformalne ekonomije, mreža i identiteta autori pružaju jedan drugačiji osvrt na fenomen globalizacije, ekonomije i politike, dajući obrise njihovih uticaja na živote ljudi.

Dina Milovanović, M.A. etnologija i antropologija

 

Literatura:

Antonijević, Dragana. 2013. Stranac ovde, stranac tamo. Srpski geneaološki centar, Beograd

MacGaffey, Janet and Bazenguissa-Ganga Remy. 2000. Congo Paris Transnational Traders on the Margins of the Law. Indiana University Press. Bloomington

Meagher, Kate. 2001. “Congo-Paris: Transnational Trades on the Margins of the Law by Janet MacGaffey and Remy Bazenguissa-Ganga”, Affrica Affairs, Vol. 100, No. 398, pp: 152-154

Mos, Marsel. 1982. “Ogled o daru” u Sociologija i antropologija. Prosveta, Beograd

Pisani, Michael. 2013. Consumption, Informal Market and the Underground Economy: Hispanic Consumption in South Texas. Palgrave, Hampshire

Porter, Karen. 2003. “Congo-Paris: Transnational Trades on the Margins of the Law by Janet MacGaffey and Remy Bazenguissa-Ganga” Africa Today, Vol. 50, No. 1, pp: 132-135

Stoller, Paul. 2002. Money Has No Smell. The University of Chicago Press, Chicago

 

Napomene:

[1] Stoller, Paul. 2002. Money Has No Smell. The Univeristy of Chicago Press, Chicago, IX

[2] Neki autori smatraju da Congo-Paris daje novi uvid u određene aspekte kako neformalne ekonomije, tako i afričkog društva. Poznati Afrikansita Patrik Kejbl (Patrick Chabal) opisuje knjigu za Internacionalne afere (International Affairs) kao “Ova fascinantna knjiga… je neobična na najmanje tri načina. Prvo, bavi se neformalnom ekonomijom… Drugo, obraćajući pažnju na detalje diskutuje o afričkom identitetu koji evoluira u odnosu na prolongirano bikontinentalno bistvovanje. Konačno, ispituje odnose između naizgled nevažnih trgovinskih aktivnosti i evolucije globalizma…” Više u: MacGaffey, Janet and Bazenguissa-Ganga Remy. 2000. Congo Paris Transnational Traders on the Margins of the Law. Indiana University Press, Bloomington.

Sličan stav ima i antropološkinja Karen Porter (Karen A. Porter) koja smatra da “Kongo-Paris pomaže da se rekonstruišu slike i predstave o nemoćnim i potlačenim, pokazujući na koji način se oni suprotstavljaju, ali i dovode u pitanje, dominantnu kulturu, dok simultano konstruišu i izražavaju svoj kolektivni identitet u svakodnevnim iskustvima kroz integraciju kulturnih oktiva i semiotičkih sistema. Takođe naglašava ulogu socijalnih veza nad prinudnim moćima struktura koje predstavljaju brojne prepreke. Kongo-Paris otvara nove puteve za antropološka i sociološka istraživanja.” Više u: P Porter, Karen. 2003. “Congo-Paris: Transnational Trades on the Margins of the Law by Janet MacGaffey and Remy Bazenguissa-Ganga” Africa Today, Vol. 50, No. 1, pp 132-135

Sa druge strane sociološkinja Kejt Majer (Kate Meagher) koja se takođe bavi neformalnom ekonomijom u Africi, kritikuje knjigu tvrdeći da “Sve u svemu, Kongo-Paris se bavi fascinantnom temom, ali ne uspeva da ispuni očekivanja. Umesto da iskoriste svoje široko poznavanje afričke neformalne ekonomije u svrhe davanja nove dimenzije kritici globalne ekonomije, autori su se odlučili da prate intelektualni pristup. Ova knjiga može biti od nekog značaja za studente koji se bave ilegalnim migracijama ili socijalno ugroženima, ali mi koji želimo studiju o afričkim transnacionlanim trgovinama još uvek čekamo.” Više u: Meagher, Kate. 2001. Congo-Paris: Transnational Trades on the Margins of the Law by Janet MacGaffey and Remy Bazenguissa-Ganga, Affrica Affairs, Vol. 100, No. 398, pp: 152-154

[3] MacGaffey, Janet and Bazenguissa-Ganga Remy. 2000. Congo Paris Transnational Traders on the Margins of the Law. Indiana University Press. Bloomington, 6

[4] Sapeur – osoba koje se oblači u stilu, i praktikuje životne navike La Sapa (la Sapa – Societe des Ambianceurs et Personnes Elegantes). Više u: Isto, xii

[5] MacGaffey, Janet and Bazenguissa-Ganga Remy. 2000. Congo Paris Transnational Traders on the Margins of the Law. Indiana University Press. Bloomington, 3

[6] Isto

[7] Isto, 4

[8] Isto, 3

[9] Isto, 4

[10] Isto

[11] Isto, 9

[12] Isto, 10

[13] Isto, 12

[14] Powell prema: MacGaffey, Janet and Bazenguissa-Ganga Remy. 2000. Congo Paris Transnational Traders on the Margins of the Law. Indiana University Press. Bloomington,, 13

[15] Isto

[16] Isto, 14

[17] Važnost analize ličnih biografija uočava i Dragana Antonijević, objašnjavajući da životna priča pojedinca nikada nije izlovana iz vremena i mesta, odnos uvek se prepliće sa etikom, politikom, ideologijom, istorijom, društvenim i kulturnim procesima. Više u: Antonijević, Dragana. 2013. Stranac ovde, stranac tamo. Srpski geneaološki centar, Beograd, 27

[18] MacGaffey, Janet and Bazenguissa-Ganga Remy. 2000. Congo Paris Transnational Traders on the Margins of the Law. Indiana University Press. Bloomington, 23

[19] Isto, 6

[20] Neki od primera istraživanja praksi neformalne ekonomije u različitim kontektsima: Pol Stoler (2002), Majkl Pisani (2013)

[21] MacGaffey, Janet and Bazenguissa-Ganga Remy. 2000. Congo Paris Transnational Traders on the Margins of the Law. Indiana University Press. Bloomington, 50

[22] Više o Stolerovom istraživanju: Stoller, Paul. 2002. Money Has No Smell. The Univeristy of Chicago Press, Chicago, 64-87

[23] Zanimljiv primer jeste prodavanje stvari sa oznakom X koja simboliše Malokom Iksa (Malcom X) koji je odrastao i živeo u Americi, gde se borio za prava afromarikanaca u toj zemlji. Više u: Isto

[24] MacGaffey, Janet and Bazenguissa-Ganga Remy. 2000. Congo Paris Transnational Traders on the Margins of the Law. Indiana University Press. Bloomington, 107, 108

[25] MekKormak prema MacGaffey, Janet and Bazenguissa-Ganga Remy. 2000. Congo Paris Transnational Traders on the Margins of the Law. Indiana University Press. Bloomington, 108

[26] Isto, 109

[27] Mos, Marsel. 1982. “Ogled o daru” u Sociologija i antropologija. Prosveta, Beograd

[28] MacGaffey, Janet and Bazenguissa-Ganga Remy. 2000. Congo Paris Transnational Traders on the Margins of the Law. Indiana University Press. Bloomington, 110

[29] Isto, 133

[30] Isto, 134

Оставите одговор

Ваша адреса е-поште неће бити објављена. Неопходна поља су означена *

Dokaži da nisi mašina: * Time limit is exhausted. Please reload the CAPTCHA.